İslam felsefesinin en güçlü filozoflarından, meşhur Türk filozofu Farabi felsefe ve düşünce tarihinde ayrı bir yere sahiptir.
Bilim ve Ütopya Dergisi son sayısında Farabi’yi “ İlk Türk Filozofu Farabi” başlığıyla kapak konusu yaptı…
Farabi ile ilgili bir çok araştırma yazısının yer aldığı dergide benim en çok ilgimi çeken “Farabi’nin ütopyası:Erdemli şehir” başlığıyla yayınlanan Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi Doç.Dr. Bayram Ali Çetinkaya’nın makalesiydi.
Makalede Farabi’nin erdemli şehre ulaşmak için önerileri yer alıyor…
Bu makaleden alıntılar yaparak, hepimizin hayali olan erdemli bir şehre doğru yolculuk yapmak istiyorum.
Siyaset ilmi, Farabi tarafından iki bölümde ele alınır:
a) Mutluluğu, hakiki mutluluk ve sahte mutluluğun ne olduğu tanımlar. Bu bölüm, şehirlerde ve milletlerde bulunan eylemlerin, davranışların,ahlakın, huyların sayımını içerir ve bunlardan erdemli olanlarını erdemsiz olanlardan ayırır.
b) Erdemli eylem ve melekelerin ve bunların şehir halkı içinde düzenlenmesini sağlayan eylemler ile onlara yerleştirilmiş şeylerin muhafazasını sağlayan eylemleri tanımlar.
***
Erdemli ve mükemmel şehir, bütün azaları canlı varlığını hayatını sürdürmek ve onu bu durumda devam ettirmek için birbiriyle düzen içinde yardımlaşan tam ve sağlıklı bir bedene benzer. Bedenin azaları arasındaki sistem, şehir için geçerlidir. Şehirde amir olan bir insan ve bu insana yakın olan başka insanlar vardır. Bu insanlardan her biri, kendileriyle amirinin amacına uygun olarak fiilde bulundukları bir kabiliyet ve melekeye sahiptirler.
***
Adalet, öncelikle şehir halkının ortak olduğu iyi şeylerin paylaştırılmasında ve bunların korunmasında gerçekleşir. Bu iyi şeyler güven, servet, şeref, rütbe, şehir halkının diğer ortak alması mümkün olan müşterekleridir. Ortak alanların dağıtılmasında eşitliği bozacak, sınıfların aşılması, adaletsizliği getirecektir. Taksim edilenler içerisinde, herkesin payının kendisi için korunması bir zorunluluktur. Bunu sağlayacak garantilerin ve kanunların olması gerekmektedir.

Adaleti engelleyenlere karşı ceza vermek, düzenin sağlanması için bir gerekliliktir. Hatta kendisine zulüm yapılan kişi bağışlasa da , suç şehir halkına karşı yapıldığı takdirde , haksızlığa uğrayanın affetmesi bir anlam ifade etmez. Çünkü suç topluma karşı işlenmiştir.
***
Yöneticilik, başka bir ifadeyle insanları idare etme sanatı, sıradan sanatlardan biri değildir. Onda yeterlilik, yetkinlik kabiliyet, maharet ve bir takım doğuştan gelen özelliklerin bulunması bir zorunluluktur. Bundan dolayı erdemli şehir, ancak sanatların sanatı ile yönetilen bir coğrafyadır.
***
Erdemli yönetim, erdemli reis/başkan ile mümkündür. Bu çerçevede erdemli yönetim , hükümdarın en yüksek erdemi ondan başkasıyla elde edemeyeceği bir tür erdeme sahip olduğu yönetimdir.Yöneticiler, onların bedenleri ve nefisleri en üstün seviyede bulunur. Bununla birlikte yaşayışları diğer insanların sahip olduğu hayat türlerinin en güzelin ve hoş olanıdır.
***
Erdemli şehrin reisi, sıradan herhangi bir insan olamaz. Zira yöneticilik için iki özellik bulunmalıdır. Bunlardan birincisi reisin, yaratılış ve tabiatı bakımından yöneticiliğe elverişli ve kabiliyeti, ikincisi ise onun yöneticilikle ilgili iradi, meleke, yetenek ve tutumları elde etmiş olması gerektiğini belirtir.
***
Erdemli şehri irade edecek kişi, şu on iki vasfı taşıyorsa, onun artık erdemli şehrin yöneticisi olmasında hiçbir engel yoktur.
Organları bakımımdan tam ve eksiksiz olmalı ve bu organların kendisine ait fiillerini gerçekleştirmeye kabiliyetli olmalıdır. Söylenilen her şeyi iyi anlama ve idrak etme yeteneğine sahip olmalıdır. İyi bir hafıza gücüne malik olmalıdır. Zeki ve akıllı olmalıdır. Maksadını ve meramını anlatacak güzel bir konuşma ve hitabet yeteneği olmalıdır. Bilgi edinmeyi ve öğrenmeyi sevmelidir. Doğruluğu ve doğru insanları sevmeli, yalandan uzak durmalıdır. İhtiraslarının ve arzularının esiri olmamalıdır. Yüksek ve yüce ruhlu olmalıdır. En değerli taşlar ve mücevherler onun yanında değersiz kalmalıdır. Haksızlık ve zulüm yapmamalı, adil olmalıdır. Azimli ve kararlı olmalı, korku ve zafiyet göstermeyerek cesur davranmalıdır.
***
Erdemli şehrin yöneticisinin nihai amacı, kendisine ve halkına gerçek mutluluğu vermektir. Onun, mutluluk bakımından şehir halkının en mükemmeli olması bir zorunluluktur. Çünkü şehir halkının mutluluğunun sebebi, erdemli reistir. Zenginlik ve zorbalıkla yönetmek, erdemli yönetimin özelliklerinden değildir.
***
Bakıyorum da Farabi’nin hayalini kurduğu erdemli şehir aslında hepimizin hayalindeki şehir. Anladığım kadarıyla hayalimizdeki şehre ulaşmak için tek sahip olmamız gereken ise erdemli yöneticiler, erdemli reisler… Sanırım şehir yöneticilerinin bol bol Farabi okumaları gerekiyor..


Alıntı :
Yerel Bir Gazetenin Felsefe Sayfasından.

İstenen (Özendirici nitelikte) Ütopyalar

Bu tür ütopyalar, ideal bir toplum ve devlet tasarımlarıdır. Bu özellikteki ütopyaların en önemlileri şunlardır:

Platon’un Ütopyası

Platon, 'Devlet' adlı eserinde ideal devletin nasıl olacağını belirtmiştir. Bu devlette insanlar üç sınıfa bölünmüştür; Çalışanlar (işçiler, çiftçiler, zanaatkarlar) , bekçiler (askerler) ve yöneticiler. İşçi sınıfı çalışıp üretimde bulunarak devletin maddi ihtiyaçlarını karşılar. Bekçiler sınıfı toplum içinde güvenliği ve dışarıya karşı devletin varlığını savunur. Yöneticiler sınıfı ise devleti yönetir.

Bu toplumda her sınıfın bir erdemi vardır. İşçi sınıfının erdemi kanaatkâr olmak, bekçi sınıfının erdemi cesaret, yöneticilerin erdemi ise bilgeliktir.

Platon’un açtığı bu ütopik devlet anlayışı yolu, gelecekte hem doğu hem de batı felsefelerinde temsilciler bulmuştur. Doğu felsefesinde böyle ütopik bir devlet anlayışını Fârâbî’de görmekteyiz.

Fârâbî’nin Ütopyası

Platon’dan etkilenen Fârâbî, 'Medinet’ül Fâzıla' (Erdemli Şehir) adlı esrinde böyle ütopik bir devlet tasarlamıştır. Ona göre, insanlar yardımlaşarak bir arada yaşamalıdır. Sağlıklı bir organizmada bütün organlar nasıl uyumlu bir şekilde çalışıyorsa, toplum da böyle olmalıdır.

Kötü insanlar toplumdan çıkarılmalıdır. Erdemli şehirde gerçeklikler, doğruluklar, iyilik ve güzellikler birleşirler. Bunu sağlayan bu şehrin yöneticisidir. Yönetici, peygamber ile filozofun erdemlerini kendinde toplayan kişidir ve bu özeliklerini topluma yayarak devleti yönetir. Bireylerin de yöneticinin bilgilerine katılmasıyla mutlu bir şehir doğar.

Thomas Morus‘un Ütopyası

Roman tarzında yazdığı 'Ütopya Adası' adlı eserinde ütopik bir devlet tasarımı ortaya koyar. Bu devlette özel mülkiyet yoktur ve yasaktır. Herkes devlet adına üretir. Para geçerli değildir. Üretilenlerden herkes ihtiyacı kadar alır. Bireyler günde altı saat çalışır, geri kalan zamanlarını sanat ve bilimle uğraşarak geçirirler. Yöneticiler, tıpkı Platon’un ideal devletinde olduğu gibi, çok sıkı bir eğitimle yetiştirilir.

Tommaso Campanella’nın Ütopyası

Güneş Devleti adlı eserinde ütopik bir devlet yasarımı yaparken, o da Platon’un etkisi altında kalır. Güneş kentte her şey ortaktır. Aile yoktur. Eşlerin seçimi yönetimce yapılır. Kent bir rahip tarafından adilce yönetilir. Herkes dört saat çalışır. Geri kalan zamanda sanat, eğlence, okuma, beden ve ruhları eğitme gibi zevk veren işlere ayrılır. Yöneticinin yetkisi mutlaktır. Adları 'Güç', 'Akıl', ' Sevgi' anlamına gelen üç yardımcısı vardır.

Francis Bacon’un Ütopyası

Yeni Atlantis adlı eserinde ütopik devletini tanıtır. 'Ben Salen' adlı adada sağlam bir ahlâk anlayışı egemendir. Özel bir örgüt, halkın bu yüksek bilgi ve kültürünü planlar ve yürütür. Buna göre 'Yeni Atlantis' bir bilgi devleti olarak tasarlanmıştır.

Korkutucu Nitelikte Ütopyalar

Günümüzde de ütopyalar yazılmaktadır. Ancak, bunların ortak bir niteliği vardır, o da toplumları gelecekte bekleyen tehlikeleri göstermektir. Bu tehlike, bir yandan makineleşen bir toplumda insanın duygu, düşünce ve değer sistemleri ile yok olup gitmesidir. Öte yandan, insan özgürlüklerinin, demokratik hakların kurulacak bir despotik devlet tarafından yok edilmesidir. Bu ütopyalar, insanları, bu türden tehlikeler için önceden uyarmaktadır.

Huxley’in Ütopyası

Yeni Dünya adlı eseri bir bilim-kurgu özelliği taşır. 'Yeni Dünya' da teknoloji çok gelişmiştir. İnsanlar suni yoldan üremektedir. Evlilik yoktur. İnsanlar çalışır ve eğlenirler. Hastalanma ve yaşlanma yoktur. Geçmiş, tüm değerleriyle yok edildiği için, geçmişi düşünme ve özlem duyma yoktur. Bu ütopya, doğal yaşamdan kopmayı dile getirme açısından geleceğe ilişkin bir korku ütopyasıdır.

G. Orwel’ın Ütopyası

Orwel, '1984' adlı eserinde despotizmin (zorbalık) egemen olduğu bir dünyayı tasvir eder. Bu ütopyaya göre, dünya eşit güce sahip üç bloka ayrılmıştır. Yönetenler tek egemen güçtür. İnsanlar yöneticilerin korkusu ile sinmiş, özgürlükler kaldırılmış, ahlâki ve insani duygular yok edilmiş, düşünme ve düşündüğünü söyleme yasaklanmış, yaşam tüm güzelliklerini yitirmiştir. Hiç kimse birbirine güvenememektedir. Çoğu kişiler casustur. En yakınlarını yönetime gammazlama bir ödev haline getirilmiştir. Bireylerin kişilikleri tamamen silinmiştir.

Orwel bu eserinde, gelecek üzerine korkularını dile getirmiştir. İnsanları, modern dünyayı etkileyebilecek sorunlar üzerinde düşünmeye yöneltmek istemiştir.